بررسی اخبار و گزارش‌ها نشان می‌دهد روابط اقتصادی ایران و تاجیکستان در سال‌های اخیر روی ریل رشد قرار گرفته و اشتراکات فرهنگی و زبانی، فاصله جغرافیایی نزدیک و تمایل متقابل دو کشور، این زمینه را فراهم کرده تا پایتخت آن یعنی «دوشنبه» به یکی از مقاصد جذاب برای صادرات کالا و خدمات فنی و مهندسی ایران تبدیل شود؛ اما واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد با وجود اینکه هیئت‌های تجاری و سیاسی از خراسان رضوی و کشور در دو سال اخیر به تاجیکستان سفر کرده‌اند، در پس همه این ظرفیت‌ها و رفت‌وآمدهای تجاری موانعی وجود دارند که اگر چاره‌ای برای آن‌ها اندیشیده نشود، نفع این بازار به جیب رقبای منطقه‌ای خواهد رفت.
کارشناسان در این زمینه مطرح می‌کنند که بزرگ‌ترین مانع، بحران فرسودگی و زمین‌گیری ناوگان ریلی است؛ زیرا عمر بخش زیادی از واگن‌های فعال در این مسیر به حدود ۲۵ سال می‌رسد. آن طور که صاحب‌نظران در این حوزه می‌گویند، مشکل اصلی فعالان اقتصادی کمبود واگن نیست؛ بلکه نبود مجوز برای سیر واگن‌های ایرانی در خاک کشورهای ازبکستان و تاجیکستان است. به همین علت، بازرگان ایرانی برای دریافت نوبت واگن‌های خارجی یا تأمین واگن‌های بخش خصوصی روسیه ناچار به پرداخت هزینه‌های اضافی بسیار گزاف می‌شود. نتیجه این گره اداری و فنی این است محموله‌ای که باید طی ۸ تا ۱۵ روز به مقصد برسد، گاهی سه تا چهار ماه در مسیر متوقف می‌ماند و همین عامل موجب می‌شود سرمایه صادرکننده ایرانی؛ به‌ویژه صادرکنندگان خراسان رضوی در ایستگاه‌های بین راه خاک بخورد. هر چند گفته می‌شود حمل جاده‌ای در این شرایط زمان را کوتاه می‌کند؛ اما هزینه‌های بالای آن مزیت رقابتی کالاها را از بین می‌برد.
مانع دوم، بلاتکلیفی در نظام استاندارد، ارزیابی و آزمایش‌های مکرر است. برخلاف کشوری مانند عراق، میان ایران و تاجیکستان هنوز توافق‌نامه‌ای برای پذیرش متقابل علامت استاندارد وجود ندارد. این خلأ سبب شده محصولات غذایی و دارویی دارای نشان استاندارد ایران، دوباره در مرز تاجیکستان مشمول نمونه‌برداری، ارزیابی آزمایشگاهی پرهزینه و توقف‌های فرسایشی شوند. این مسئله در کنار قیمت تمام شده بالاتر کالای ایرانی نسبت به رقبای چینی و روسی، بازار صادرات اقلام سلامت، غذا و دارو را که می‌توانست سودآورترین بخش تجارت باشد، به حاشیه برده است.
خلأ کامل خدمات بیمه‌ای از دیگر موانع مهم است. در دو سال گذشته تلاش‌ها برای ایجاد نمایندگی بیمه‌های ایرانی در دوشنبه و پوشش ریسک محموله‌ها بی‌نتیجه مانده و فعال اقتصادی در انتقال کالا با خطرات فساد بار، آسیب یا خسارت مواجه است؛ اما هیچ سازوکار بیمه‌ای استانداردی پشت بار تجاری وجود ندارد و همزمان وابستگی به صرافی‌ها و کانال‌های محدود بانکی برای نقل و انتقال ارز، هزینه ریسک مالی برای صادرکننده را چند برابر کرده است.
زمانی رفتارهای غیرحرفه‌ای و فروش سنتی در بازار ترکمنستان آسیب زیادی به صادرات کالاهای ایرانی وارد کرد و این تجربه تلخ باز هم در بازار تاجیکستان در حال تکرار بوده و آسیب سنگینی به تجارت با این کشور زده است. ارسال بار بدون اعتبارسنجی طرف خریدار و سپردن تمام امور حمل و تخلیه به راننده بدون قرارداد رسمی و شفاف حقوقی، بارها و بارها موجب شده کالای صادرکننده ایرانی ماه‌ها در دوشنبه توقیف یا معطل بماند. از سوی دیگر، ورود شرکت‌ها بدون ثبت نمایندگی رسمی و خدمات پس از فروش، دست ایرانی‌ها را از بازار پروژه‌های شهری دوشنبه کوتاه کرده است.
برای نمونه، صنعت آسانسور و تأسیسات ساختمانی صادر شده از کشور، تا زمانی که شرکت خدمات پس از فروش و نمایندگی مستقر در خاک تاجیکستان نداشته باشد، امکان اخذ تأییدیه‌های بهره‌برداری و مجوزها را نخواهد داشت و در حوزه معدن، بخش بزرگی از معادن استخراجی تاجیکستان در تسخیر شرکت‌های چینی است و ایران بدون ارائه ماشین‌آلات مدرن و خدمات فراوری پیشرفته، امکان ورود به این زنجیره را ندارد؛ چالشی که حتی برای معادن داخل استان و کشور هم همچنان حل نشده باقی مانده است.
واقعیت این است که در تجارت با تاجیکستان، ظرفیت‌های فرهنگی و اشتیاق بازار، وظیفه خود را انجام داده‌اند و در حال حاضر باید موانع صادرات برداشته شود. تا زمانی که وزارت راه و دستگاه دیپلماسی نتوانند مشکل واگن‌های ایرانی را حل کنند و استاندارد دو کشور زبان مشترکی برای پذیرش تأییدیه‌ها پیدا نکند و چتر خدمات بیمه‌ای روی بار بازرگان باز نشود، صحبت از جهش صادراتی در سطح شعار باقی خواهد ماند.
اگر قرار است دوشنبه و جمعیت ۱۰میلیون نفری تاجیکستان برای ما پلی به بازارهای آسیای میانه باشد، ابتدا باید گره‌های آن در ایستگاه‌های راه‌آهن، گمرکات و تفاهم‌نامه‌های بین دولتی باز شود. در غیر این صورت، این بازار جذاب بی‌صدا به حیاط خلوت رقبای صادراتی ایران و خراسان رضوی تبدیل خواهد شد.